06-05-2020 ЭРТЕМДЕННЕР ТЫВА КИЖИГЕ ЧАА ШИНЧИЛЕЛДЕРНИ ЧОРУТКАН

Кадыкшыл – хүннүң чугула айтырыы, а профилактика – камгаланыр арга болур. Кызыл хоорайга эрткен 2019 чылдың сентябрь 9-30 хүннеринде бөлүк эртемденнер тыва кижиге чаа шинчилелдерни чоруткан. Эртемденнер баштайгы түңнелдерни кылган.

Бирээде, Тывада чаа эртем төвү тургустунганындан бээр чүгле бир чыл ашкан (удуртукчузу – биология эртемнериниң доктору Чойган Николаевна Самбыла, специалист – эколог). Төпте биология эртемнериниң доктору Урана Николаевна Кавай-оол (специалист – генетик), медицина эртемнериниң доктору Херелмаа Дагбаевна Ховалыг (специалист – невролог) база өскелер-даа ажылдап турар. Олар 2012-2018 чылдарда эртем ажылдарын удаа-дараа чедиишкинниг камгалааннар.

ТЭТ бо удаада бөлүк генетик эртемденнер-биле кады ажылдаан. Сөөлгүлери Россияның эртемнер академиязының Сибирьде цитология болгаш генетика эртемнеринге шинчилел институдунда болгаш Новосибирскиде күрүнениң шинчилел университединде каттышкан чаа Федералдыг шинчилел төвүнден база Москваның Сеченов аттыг медицина университединден келгеннер. Дугуржулгалар ёзугаар эртемденнер болгаш эмчилер бөлүү Кызылда профилактиктиг кадыкшылга төвүнге эртемде бурунгаарлаан мобильдиг лабораторияны дарый дерээн.

Ам тыва чон эртемденнерниң кичээнгейин хаара туткан. Кызыл хоорайга шупту 560 кижини шинчилээн. Чаштардан улуг назынныгларга чедир, ажылчын болгаш бөдүүн чоннуң төлээлери база сургуулдар тус-тузунда айтырыгларга баштайгы харыыларны алгылаан. Харын-даа өг-бүлелерниң киржилгези эки болган.

Хан базыышкыны, ооң-биле кады кил база ханда холестерин болгаш глюкоза оларның чылдагааннары болгу дег салгал дамчыыр бүдүмелдерге келир бис. Чыгдынган биоматериалдарда микробтар болгаш макроорганизмнерни база тодараткан.

Ниитилелдиң үнелээни тыва эртемниң көрүжү болур ажылдар 2020 чылдың эгезинде чырыкче үнген. Оларга “Культурлуг хүрээлел кижини сайзырадыр“, “Тыва –  скиф культураның төвү” дээш оон-даа өске (Чебоксары хоорай, Чуваш республика).

Ийиде, эртемденнерниң чоруткан шинчилелдерин шаңнал ашка-биле чогуткан. Аңаа төлептиг грантының (дугаары 19-15-00219) удуртукчулары   биология эртемнериниң кандидады Людмила Павловна Осиповага (Новосибирск хоорай) болгаш биология эртемнериниң доктору Юрий Львович Орловка (Москва хоорай) тыва чоннуң өмүнээзинден мөгейдивис. Шинчилелдерге дыңнадыглар уламчылаар.

Ол ышкаш идепкейлиг киришкен организациялар, өөредилге болгаш эртем төптеринге болгаш шупту 17 кожууннарга четтирдивис.

Демнигде – күш.