11-11-2021 Оваа деп чүл?

Лобсанг Тхүптен башкы. Оваа дээрге чүдүкчү чоннуң болгаш чер, суг – бойдустуң – ээлериниң чүдүүр ыдыктыг чери деп айтып демдеглээн чери-дир. Овааны тайга-таңдыларга, дагларның арт-сын кырынга, хөлдерге, аржааннарга болгаш хемнер, кара-суглар баштарынга тургузуп чораан.

Овааларга Будда Шакьямуни Бруган, Ваджрапани, Намзырай деп бурганнарның, кара-суг баштарынга, аржаанарга Ногаан Тарийги, Эмчи Бурганның (Менла бурган), хөлдерге Нагарджуна, Дзампа-лха бурганның болгаш чер-черлерниң туская камагалкчы бурганнарының овур-хевирин чалап салып чораннар. Чаа-Хөл кожууннуң Сүме дааның хаязында өңнеп чуруп, оюп-сиилбээн Будда Шакьямуни Бурган Башкы, ооң ийи кыдыында Шарибху биле Мөнгелбху деп чанчупсемпа (бодхисаттва) бурган башкылар болгаш ийи кыдыында камагалкчыларның овурлары база турган. Амгы үеде куйланчак хаяда ооң истери көстүп турар хевээр.

Тываның ыдыктыг черлеринге, овааларга тибет үжүк-биле өңнеп бижээн тариналыг даштарны чыып салып турар. 1998 чылда Барыын-Хемчиктиң Эрги-Барлык деп суурда бир өг-бүле хүрээ турган черден тарина оюп бижээн калбак даш тып алганын көрдүм. «ОМ МАНИ БЕМЕ ХУМ» деп тарина Мөңгүн-Тайганың Кызыл-Хая суурнуң чанында улуг дашта, Барыын-Хемчиктиң Бижиктиг-Хаяда, Эрзинниң Нарын суурже баар орук кыдыында хаяда ам-даа бар. XXI векте  «ОМ МАНИ БЕМЕ ХУМ» деп ыдыктыг таринаны Дөгээ даанда тургузуп каан. Бо бүгү бижиктиг даштар дээрге Бурганнарның ыдыктыг айызын сиңирген күштүг камагалал-дыр.

Өске талазында, кижилер болгаш бойдус ээлери аза-бук дээн ышкаш каракка көзүлбес өске-даа дириг амытаннар, даштарда ыдыктыг тарина бижикти номчуп билбес-даа болза, ону чүгле көргенинден безин ооң айызын чайгаар сиңирип ап турар болганда, ону номчуп билир улуска айыс оон-даа күштүг сиңер.

«Таринаны чаңгыс катап номчааны-биле кижиниң нүгүлү чайлап, арыгланып турар». Ынчангаш овааларга ыдыктыг тарина бижиктиг даштарны «Кижилер болгаш бойдус ээлери номчуп чорааш, угаанының чырык мерген деңнелин чедип алзын!» — дээн эки бодал-биле салыр!

Ыдыктыг черниң овааларында Чырыткылыг Бурганнарның овур-хевирин чалап тургускан боорга, кижи бодунуң ачы-буянын көвүдедип, «Орукка таваржып болур (орук озал-ондагы дээн ышкаш) айыыл-халап чайлаар болзун» — дээн, хүн аайы-биле оң талаже эргилдир үш катап долганыр чаңчыл турган. Оваага, ыдыктыг черге чүдүкчу чон дашты чыып тургузары, субурганнарны будуп чугайлаары чылдың-на хүрээ-хиит септелгезинге херек чүүлдерни өргүп турары дег, буян чыып алыр эптиг байдал болур.

Геше Лобсанг Тхүптен башкының «Чырык дуза – III сүзүк болгаш дагылга» деп номундан хоолгалаан. Кызыл: ОАО «Тываполиграф», 2012. С. 14-16.