22-04-2020 Иммунитетке даяныр

Хурээлел эртемненириннин академиязыннын профессору, ГБУ РТ «Тыва эртем-шинчилел тɵвүнүң» хурээлел эртемдериннин лабораториязында эртем ажылдакчызы, биология эртемнериниң доктору – Урана Николаевна Кавай-оол – генетиканың болгаш гормоннарның үнүштерге салдарын ɵɵренип кɵрген. Ол амгы үеде «Тыва этногенетика» деп эртем ажылын чырыкче үндүреринге белеткеп турар. Тыва чоннуң генофонд шинчилелдеринде чоннуң иммунитеди база чугула айтырыгларның бирээзи болгай. Шак ол айтырыгга хамаарыштыр Урана Кавай-оолдуң вирустар дугайында кыска материалы-биле таныштырар-дыр бис.

Бүрүс (тыва дыл дүрүмү-биле) «вирус» (эртем дылында) – каракка көзүлбес, аргажок хензиг амылыг болур. Бүрүстү «дириг бүдүмел» дээр. Бүрүс үнүштерде, кижилерде база өске-даа дириг амытаннарда микроб болуп, бактерияларда болгаш макроорганизмнер кылдыр таваржып турар. Ынчангаш бүрүс паразитке (ɵске дириг организм дузазында амыдыраар маңгыс) хамааржыр.

Бирээде, бүрүстүң салгал-дамчыыр бүдүмели (дезоксирибонуклеиновая кислота азы рибонуклеиновая кислота) үстүнде айытканывыс, клетка кезектиң салгал дамчыыр бүдүмели (ДНК)-биле кады чоруур болур. Шак ынчаар бүрүс көзүлбес ышкаш, талыгырда чыдар. Ийиде, бүрүс клеткаларны ажыглап, боду көвүдээш, бүдүн организмге салдар чедирер.

Чаа хевирлиг бүрүс азы CoVID-19 (коронавирус; авт: «ковид-19») РНК-бүдүмел-биле холбашкан.

Иммунитет – кижиниң камгалал системазы-дыр деп чүүлдү сагындырза чогуур. Тодаргайлаарга, кижиге янзы-бүрү клетка кезектер аразында Т-клетка азы лимфоцит улуг дуза чедирип турар. Ол бүрүстерлиг клетканы, кайызын-даа эзилдирер аргазы бар. Харын-даа, “антитело” (белок) – бүдүмелге база даяныр болур.

Аараан кижиниң “думаазы” ишкээрлеп, чүстерге болгаш мага-ботка тараар. Ооң-биле кады, диабетти – дүрген кырыырының «модели» деп санаар.

Дараазында кижиниң эки сагыш-сеткил долган үезинде ооң бодунуң кадыкшылының өзээн тургузар курлавырындан – ужур бар үнген херелдер хемчээли азы вибрациязы 150 Гц ажыг күштүг дээн.